Article publicat al diari online “De Correspondent” el 9 de novembre 2016. Autor, David van Reybrouck. Traducció, Jordi Ribot Thunnissen. Versió originalen holandès més avall.

El que he vingut pronosticant des de Juliol s’ha fet realitat. Donald Trump ha estat elegit president dels Estats Units. No es tracta d’un terratrèmol merament electoral, també és geopolític.

Despertar en un nou ordre mundial

Les enquestes sempre són males conselleres a l’hora de preveure triomfs populistes, possiblement perquè els enquestats no tenen la predisposició de donar a conèixer la seva intenció de vot. El vot populista és per a molts un plaer que es gaudeix en silenci.

Això ja es va veure amb el Brexit. I de manera tan inesperada com el Brexit avui es dóna el cas que Donald Trump ha guanyat les eleccions presidencials nord-americanes. Després de la campanya més bruta de la història recent un candidat que ha fet de l’insult, la incompetència i el menyspreu la seva marca de la casa pot anomenar-se líder dels Estats Units d’Amèrica.

Aquest és un d’aquells esdeveniments que canvien la història mundial. Suposa el final de la democràcia representativa clàssica que hem conegut els últims dos-cents anys. Això prova de nou que l’existència d’eleccions no garanteix automàticament una cultura de valors democràtics.

De nou queda provat que no hi ha cap membre de l’elit política clàssica que sàpiga arribar al proletariat de raça blanca, a no ser que sigui un líder populista.

Què canviarà…

El món ha esdevingut un lloc bastant més insegur aquesta nit. No es tracta d’un terratrèmol merament electoral, també és geopolític. Els resultats d’aquestes eleccions generaran rèpliques arreu del món i es redibuixarà un mapa d’aliances amb dècades d’història.

La relació entre Europa i els Estats Units mudarà de manera perceptible. És fins i tot possible que impliqui la fi de la Unió Europea: els populistes de la dreta euròfoba ja ensumen sens dubte l’oportunitat per seguir desvestint la Unió. La posició dels EEUU com a jugador dominant a l’escenari mundial canviarà. La relació EEUU-Rússia entrarà en una nova fase. Síria serà la zona de combat on aquestes noves relacions de poder seran sotmeses a prova. L’ Orient Mitjà serà redibuixat, amb presa de mides pel poder entre Turquia, Iran, Aràbia Saudita i Egipte. Anticipar com evolucionaran les relacions amb Xina, és elucubrar mirant el marro del cafè.

Tot això tindrà lloc en el marc d’una crisi climàtica que no treu la son al president Trump. Quan l’escalfament global de la terra deixi de ser gradual i s’arribi a un punt de no retorn, això generarà un impacte major a la democràcia com a sistema que el xoc ocasionat pel crash de la borsa de 1929 al món de llavors.

I què ha canviat ja.

Un capítol de la meva vida també s’ha acabat. Tenia divuit anys quan va caure el mur de Berlín. He vist onades de democratització a Amèrica Llatina durant els vuitanta, a l’est d’Europa durant els noranta, a algunes parts d’Àfrica als dos mil i molt parcialment al món àrab en els anys deu.

He vist temps d’esperança, marcats per la lluita per més democràcia, l’auge en la defensa dels drets humans i per la recerca de l’ordre mundial postcolonial, postcomunista, post-totalitari. He vist com la democràcia era abraçada per cada cop més ciutadans arreu del món.

Aquest episodi s’ha acabat. El percentatge de joves nord-americans que encara creu que viure en democràcia és essencial no arriba al 30 per cent. A Europa es tracta de menys del 50 per cent en el mateix grup d’edat. A França 8 de cada 10 persones opinen que la democràcia funciona cada vegada pitjor i que els partits polítics en són els grans culpables.

La fi de segle i mig de democràcia parlamentària.

S’augura la fi d’un sistema que ha funcionat durant un segle i mig. Als ulls de molts la democràcia ha passat a millor vida. Veure amb bons ulls l’autoritarisme torna a treure el cap de sota la taula, tal com ja va fer als anys vint i trenta.

Segueixo creient que el problema no és l’ideal democràtic, sinó el mètode. El problema no és la democràcia en si, sinó les eleccions com a procediment. Eleccions i referèndums són instruments primitius que en aquest moment malmeten la democràcia més que no l’ajuden.

Demà passat farà cinc anys del G1000 de Brusel·les (llegeix més sobre la cimera ciutadana aquí). Ja llavors avisàvem que la democràcia no es podia veure limitada a unes eleccions, que democràcia volia dir més que posar una papereta dins un sobre cada quatre anys. Ja llavors cridàvem per innovar en democràcia augmentant la participació de la ciutadania. Ens semblava que el debat públic no es podia limitar a debats televisius, els mitjans socials i la cabina electoral.

Com podem donar veu als ciutadans? La línia divisòria avui en dia ja no és religiosa, ideològica o econòmica, sinó educativa: és la bretxa entre gent que té estudis universitaris i gent que no en té. L’èxit del populisme al món occidental està lligat a la mateixa: els populismes tenen èxit entre els que no passen del grau mig.

Els temps que ara arriben.

La massa que se sent abandonada per l’elit política clàssica, que es troba més propera al món empresarial que al trailer park, es venja per la creixent desigualtat. Mentre l’elit internacional pensa i opera, el proletariat amb baix nivell d’estudis viu en barris d’extraradi depauperats o al camp empobrit, sense un sentiment de representació o pes polític. Suma-hi la correcció política – imposada des de dalt – que no els permet  queixar-se en veu alta sobre immigració i el populisme es presenta com una via d’escapament rebuda amb gratitud. No es tracta tant d’endarreriment social i econòmic com d’alienació cultural i ètnica.

El sistema nord-americà tindrà suficients checks and balances per restringir el comportament de Trump als lligams constitucionals?

Els temps que s’inicien avui són molt preocupants i ombrívols. Arribem a una nova era: el de l’ordre mundial post-post-guerra. Esdevindrà Trump un autòcrata elegit democràticament com Recep Tayyip Erdogan, Viktor Orbán o Rodrigo Duterte? Tindrà el sistema nord-americà suficients checks and balances per restringir el comportament de Trump als lligams constitucionals? O podrà trepitjar sense contemplacions l’estat de dret tal com ha anunciat sense vergonya que faria durant la campanya? Es respectaran els acords internacionals, sobretot pel que fa a l’ús d’armes nuclears?

Sempre he mantingut l’esperança que la democràcia canviaria des de dins. Que seria possible de canviar el rumb del sistema democràtic mentre estiguéssim al volant. Ara sembla clar que haurem d’estimbar-nos, abans. El món es recuperarà, potser, passat un temps, però em temo que ens espera un llarg període de tenebres. La història ha canviat de manera fonamental en una sola nit. I penso també en Barack Obama, l’home que durant vuit anys ha intentat pujar el llistó de la política i que ara ha de ser testimoni del que vindrà.

He vist l’ascens del Vlaams Blok (partit ultranacionalista flamenc), he vist l’ascens de Fortuyn i Wilders (líders de la nova dreta neo-liberal-populista als Països Baixos), però això eren fenòmens d’ordre nacional. Això, en canvi, és història mundial. I no pinta gens bé.

 

Versió original de l’article

David VAN REYBROUCK – De Correspondent. 9/11/16

Wat ik sinds juli voorspelde, is waarheid geworden. Donald Trump is tot president van de Verenigde Staten verkozen. Dat is niet alleen een electorale aardverschuiving, maar ook een geopolitieke.

Wakker worden in een nieuwe wereldorde

Polls zijn altijd slecht in het voorspellen van populistische triomfen, mogelijk omdat respondenten niet geneigd zijn hun kiesintentie kenbaar te maken. Populisme is voor velen een heimelijk genot.

Dat bleek al met de Brexit. En even onverwacht als de Brexit blijkt Donald Trump vannacht de Amerikaanse presidentsverkiezingen te hebben gewonnen. Na de vuilste campagne in de recente geschiedenis mag een kandidaat die van beledigen, incompetentie en misprijzen van de rechtsstaat zijn handelsmerk heeft gemaakt zich de leider van Amerika noemen.

Dit is een van die gebeurtenissen die de wereldgeschiedenis veranderen. Dit is het einde van de klassieke representatieve democratie van de voorbije twee eeuwen. Dit bewijst eens te meer dat verkiezingen niet automatisch een cultuur van democratische waarden garanderen.

Dit toont eens te meer dat niemand uit de klassieke politieke elite er echt meer in slaagt om het witte proletariaat te bereiken, tenzij hij een populistische leider is.

Wat zal veranderen…

De wereld is er sinds vannacht een stuk onzekerder op geworden. Dit is niet alleen een electorale aardverschuiving, maar ook een geopolitieke. De verkiezingsuitslag van vannacht zal naschokken door de hele wereld sturen en de kaart van decennia-oude allianties hertekenen.

Mogelijk betekent dit zelfs het einde van de Europese Unie

De verhouding tussen Europa en Amerika zal grondig veranderen. Mogelijk betekent het zelfs het einde van de Europese Unie: rechtse, eurofobe populisten ruiken nu hun kans om de Unie verder uit te kleden. De positie van Amerika als dominante speler op het wereldtoneel zal wijzigen. De verhouding Amerika-Rusland zal een nieuwe fase ingaan. Syrië wordt het strijdperk waar die nieuwe krachtsverhoudingen zullen worden uitgeprobeerd. Het Midden-Oosten zal hertekend worden, met nieuwe krachtmetingen tussen Turkije, Iran, Saoedi-Arabië en Egypte. Hoe de verhoudingen met China zullen evolueren, is koffiedik kijken.

Dit alles zal zich afspelen tegen de achtergrond van een steeds grotere klimaatcrisis waar president Trump niet van wakker ligt. Wanneer de opwarming van de aarde niet langer gradueel verloopt maar een dramatisch kantelpunt bereikt, zal dat een grotere schok geven aan de democratie dan de beurskrach van 1929 aan de toenmalige wereld.

… en wat ook veranderde

Een hoofdstuk van mijn eigen leven is ook voorbij. Ik was achttien jaar toen de Muur in Berlijn viel. Ik heb democratiseringsgolven gezien in Latijns-Amerika in de jaren tachtig, in Oost-Europa in de jaren negentig, in sommige delen van Afrika in de jaren nul en zeer gedeeltelijk in de Arabische wereld in de jaren tien.

Ik heb hoopvolle tijden gezien, gekenmerkt door de strijd voor meer democratie, het verlangen naar mensenrechten en het zoeken naar een postkoloniale, postcommunistische, posttotalitaire wereldorde. Ik heb gezien hoe democratie door steeds meer burgers over de hele wereld werd omarmd.

Die episode is voorbij. Nauwelijks 30 procent van de jonge Amerikanen gelooft nog dat leven in een democratie essentieel is, in Lees hier meer over deze akelige cijfers.Europa gaat het om minder dan 50 procent van de jonge Europeanen. In De cijfers verschenen begin deze week in de Franse pers.Frankrijk vindt 8 mensen op 10 dat het steeds slechter gaat met de democratie en dat politieke partijen daar de grootste verantwoordelijkheid voor dragen.

Het einde van anderhalve eeuw democratie

Een systeem dat anderhalve eeuw heeft gewerkt is voorbij. In de ogen van velen heeft democratie zijn beste tijd gehad. Het verlangen naar autoritarisme steekt opnieuw de kop op, net zoals in de jaren twintig en dertig.

Ik geloof nog steeds dat het probleem niet de democratische gedachte is, maar de democratische methode. Het probleem is niet de democratie zelf, maar verkiezingen als democratische procedure. Verkiezingen en referenda zijn primitieve instrumenten die op dit ogenblik de democratie meer schaden dan mogelijk maken.

Overmorgen is het vijf jaar geleden dat in Brussel de Lees meer over de burgertop in Brussel.G1000 doorging. Toen al waarschuwden we dat democratie niet beperkt kon worden tot verkiezingen, dat democratie meer was dan het kleuren van een bolletje eens om de vier jaar. Toen al riepen we op om de democratie te innoveren door burgers medezeggenschap te geven. We vonden dat het publieke debat niet beperkt mocht blijven tot televisiedebatten, sociale media en het stemhokje.

Hoe kunnen we burgers aan het woord laten?

De grootste breuklijn in onze samenleving is niet langer religieus, ideologisch of economisch, maar educatief: het is de kloof tussen hoog- en laagopgeleiden. Het succes van het populisme in de hele westerse wereld is daaraan gekoppeld: populisten doen het goed bij laaggeschoolden.

                     De tijden die nu zullen aanbreken

De massa die zich in de steek gelaten voelt door de klassieke politieke elite, die dichter bij de bedrijfswereld dan bij het trailer park staat, neemt wraak voor de groeiende ongelijkheid. Terwijl de elite internationaal denkt en opereert, leeft het laagopgeleide proletariaat in verpauperde buitenwijken of op het verarmde platteland zonder een gevoel van politieke vertegenwoordiging.

Tel daarbij op de politieke correctheid, opgelegd van bovenaf, die hen de mond snoert om grieven over migratie kenbaar te maken en het populisme verschijnt als een dankbare uitlaatklep. Dit gaat net zo goed over sociaal-economische achterstelling als over cultureel-etnische vervreemding.

Zal het Amerikaanse stelsel voldoende checks and balances hebben om Trumps gedrag aan grondwettelijke banden te leggen?

De tijden die nu aanbreken, zijn somber en uiterst zorgwekkend. We bereiken een nieuw tijdperk: dat van de na-naoorlogse wereldorde. Zal Trump zich ontwikkelen als een democratisch verkozen autocraat zoals Recep Tayyip Erdogan, Viktor Orbán of Rodrigo Duterte? Zal het Amerikaanse stelsel voldoende checks and balanceshebben om zijn onvoorspelbaar politiek gedrag aan grondwettelijke banden te leggen? Of zal hij de rechtsstaat met voeten treden zoals hij tijdens de campagne al schaamteloos aankondigde? Zullen internationale afspraken gerespecteerd worden, zeker met betrekking tot het gebruik van kernwapens?

Ik had zo gehoopt dat de democratie van binnenuit zou veranderen. Dat het mogelijk zou zijn om het voertuig van de democratie te herstellen terwijl we ermee reden. Nu ziet het ernaar uit dat we eerst zullen moeten crashen. De wereld zal zich na verloop van tijd misschien herstellen, maar ik vrees dat we door een lange periode van zeer duistere jaren zullen gaan. De geschiedenis is op één nacht tijd fundamenteel veranderd.

En ik denk zo aan Barack Obama, de man die gedurende acht jaar politiek naar een hoger niveau probeerde te tillen en nu dit moet aanschouwen.

Ik heb het Vlaams Blok zien opkomen, ik heb Fortuyn en Wilders zien opkomen, maar dit waren nationale fenomenen. Dit, daarentegen, is wereldgeschiedenis. En het ziet er niet goed uit.